Transparentność recenzji a jakość publikacji naukowych
Najnowsze badania sugerują, że prace naukowe, którym towarzyszą publicznie dostępne raporty z procesu recenzji, są rzadziej wycofywane z obiegu niż te, w których proces ten pozostał poufny. Analiza, opublikowana na serwerze preprintów MetaArXiv, objęła ponad 116 tysięcy artykułów wydanych od maja 2019 roku w czasopismach o otwartym dostępie wydawnictwa PLOS.
W ramach przyjętej polityki, autorzy publikujący w PLOS mogą zdecydować, czy chcą udostępnić raporty recenzentów wraz ze swoim artykułem po jego zaakceptowaniu. Z analizy wynika, że na taki krok zdecydowali się autorzy 46 920 prac, co stanowi nieco ponad 40% badanej grupy. Statystyki wycofań są wymowne: w grupie z otwartymi recenzjami odnotowano 105 takich przypadków, podczas gdy w grupie z zamkniętym procesem recenzji liczba ta wyniosła 321.
Czy otwartość to sygnał jakości?
Naukowcy stojący za badaniem, Matt Spick z University of Surrey oraz Adrian Barnett z Queensland University of Technology, wskazują, że niższy wskaźnik wycofań może wynikać z postawy samych autorów. Hipoteza zakłada, że badacze, którzy są pewni rzetelności swojej pracy i wyznają zasady otwartej nauki, chętniej decydują się na pełną transparentność procesu recenzji.
W toku dalszych prac badawczych sprawdzano, czy decyzja o publikacji raportów nie jest podyktowana jedynie selektywnym wybieraniem pozytywnych opinii. Porównano sentyment recenzji w czasopismach PLOS z danymi z innych wydawnictw, jednak nie stwierdzono istotnych różnic, co podważa teorię o „wybieraniu” tylko przychylnych recenzji.
Optowanie za upublicznieniem raportów recenzentów może być dla czytelnika bardzo użytecznym sygnałem, że autorzy są pewni swoich ustaleń.
Jessica Polka z MIT Open Learning podkreśla, że taka decyzja może stanowić istotny wskaźnik jakości artykułu. Warto jednak pamiętać, że przyczyny wycofywania prac są złożone – obejmują zarówno rażące nadużycia, jak i uczciwe błędy czy problemy z odtwarzalnością wyników, co nie zawsze koreluje z subiektywną pewnością autorów co do jakości ich pracy.
Wpływ czynników kulturowych i instytucjonalnych
Badanie ujawniło również interesujące różnice geograficzne w podejściu do transparentności. Skłonność do udostępniania recenzji jest silnie powiązana z normami kulturowymi oraz polityką instytucji finansujących badania.
Na decyzje naukowców wpływają także wytyczne dużych organizacji finansujących, takich jak Wellcome czy Gates Foundation, które aktywnie promują otwartą naukę i udostępnianie dokumentacji recenzenckiej. Choć badanie nie rozstrzyga jednoznacznie, czy to sama transparentność podnosi jakość publikacji, czy jedynie „jakościowi” autorzy częściej wybierają transparentność, wyniki te stanowią ważny głos w dyskusji nad przyszłością publikowania naukowego.