Nancy Bostock, pediatra w Cambridgeshire and Peterborough NHS Foundation Trust, łączy doświadczenie z kliniki zarządzania wagą dzieci oraz oddziału psychiatrii dziecięcej z pracą przy tworzeniu strategii żywieniowej dla nowego szpitala dziecięcego w Cambridge. Z takiej perspektywy obserwuje narastający niepokój: rodzice i opiekunowie otrzymują sprzeczne sygnały dotyczące jedzenia, co może prowadzić do niezamierzonych, szkodliwych praktyk. Na podstawie swojej praktyki proponuje sześć prostych, popartych badaniami podejść, które mogą pomóc dzieciom w budowaniu zdrowej relacji z jedzeniem.
1. Zauważaj społeczny i emocjonalny wymiar jedzenia
Jedzenie, wychowanie i lęk często tworzą powiązany układ. U części rodzin niepokoje zaczynają się bardzo wcześnie — już w pierwszych tygodniach życia dziecka. Presja związana z karmieniem piersią, normalne stany noworodkowe takie jak niski poziom cukru, żółtaczka czy początkowy spadek wagi mogą wzbudzać poczucie winy u rodziców i nadmierne zatroskanie o to, czy dziecko „ma wystarczająco”. W efekcie opiekunowie koncentrują się nadmiernie na tym, co i ile dziecko zjada, a nie na relacji z jedzeniem. Tymczasem większość dzieci je, gdy jest głodna, i pije, gdy jest spragniona — organizm zwykle reguluje to sam.
Warto też świadomie ocenić atmosferę posiłków w domu. Czy jecie razem? Czy posiłki są spokojne, radosne, czy towarzyszą im miłe rozmowy? Traktowanie jedzenia jako elementu społecznego i przyjemnego sprzyja pozytywnemu podejściu do żywności i zmniejsza napięcie związane z jej spożywaniem.
2. Nie stosuj reguł typu „deser dopiero po zjedzeniu obiadu”
Pozwolenie dziecku na samodzielne regulowanie apetytu uczy je rozpoznawania sygnałów ciała i poprawia samokontrolę w dorosłości. Stosowanie behawioralnych reguł, takich jak „deser dopiero po zjedzeniu wszystkiego”, może skłaniać dziecko do jedzenia ponad miarę, aby uzyskać słodką nagrodę. Jeśli codziennie serwujemy wysoce słodki, sycący deser, dziecko może zacząć jeść mniej wartościowego jedzenia, aby zostawić miejsce na mniej odżywcze smakołyki. Zamiast tego podaj obiad, a potem — jeśli dziecko chce — proponuj na deser owoce.
3. Unikaj nieuzasadnionych ograniczeń żywieniowych
Wokół żywienia dzieci krąży wiele zaleceń, które rodzice przyjmują z różnych źródeł. Często jednak wprowadzane są ograniczenia bez medycznego uzasadnienia — przykładowo dieta bezglutenowa u dziecka bez celiakii. Przegląd badań z 2019 roku wykazał, że stosowanie diety bezglutenowej u dzieci bez celiakii wiąże się z negatywnymi skutkami, takimi jak mniejsza podaż błonnika oraz ryzyko niedoborów minerałów i witamin. Psychologicznie całkowite „zakazywanie” pewnych pokarmów może również wytwarzać przekonanie, że niektóre produkty są „niebezpieczne”. Bardziej skuteczne dla zdrowia i długowieczności jest myślenie o tym, czego brakuje w diecie (np. błonnika, owoców, warzyw, orzechów, nasion i pełnych ziaren), niż rezygnowanie z całych grup produktów bez uzasadnienia medycznego.
4. Nie pozwól, aby dziecko używało jedzenia jako narzędzia manipulacji
Dzieci szybko uczą się, jakie zachowania wywołują reakcję rodziców — zwłaszcza gdy opiekunowie martwią się, że dziecko „nie zjadło wystarczająco”. Może pojawić się emocjonalny szantaż: płacz, tupanie czy groźby „jeśli nie dasz mi lodów, to znaczy, że mnie nie kochasz”. Jeśli rodzic ulega, te zachowania utrwalają się. Aby odebrać temu moc, warto przekazać jasny komunikat: jedzenie jest po to, by dawać energię; to, co jest dziś serwowane, to oferta — jeśli nie jesteś głodny, nie musisz jeść; jeśli coś ci nie odpowiada, jest alternatywa, np. owoce czy jogurt.
5. Pamiętaj, że wybiórcze jedzenie jest normalne
Faza wybiórczego jedzenia jest rozwojowo typowa. Badania szacują, że od 8 do 54 procent dzieci w wieku przedszkolnym jest identyfikowanych jako „wybiórcze” w jedzeniu. Uważa się, że takie zachowanie pomaga dzieciom uczyć się, co jest bezpieczne do jedzenia — stąd niektóre dwuletnie dzieci wolą np. jeść z talerza rodzica. W tym okresie łatwo byłoby ograniczać dietę tylko do „bezpiecznych” pokarmów, ale ważne, żeby to nie rodzic narzucał restrykcji.
Skuteczna metoda to podawanie jednocześnie znanego dania i nowego produktu, bez presji, aby dziecko go zjadło. Badania pokazują, że dziecko potrzebuje około 15 pozytywnych doświadczeń z danym pokarmem, zanim włączy go do listy akceptowanych potraw. Oczywiście istnieją sytuacje nadwrażliwości na niektóre produkty (np. mleko krowie czy surowe pomidory), jednak ogólnie warto utrzymywać różnorodność i rozumieć, że dziecko nie musi od razu pokochać nowego jedzenia, aby je zaakceptować.
6. Zastanów się, jakie wzorce pokazujesz — świadomie i nieświadomie
Dzieci przejmują postawy, przekonania i nawyki żywieniowe od rodziców. Sposób, w jaki mówisz o swoim ciele, jedzeniu czy wadze — nawet w formie prywatnych myśli — kształtuje ich podejście. Istnieją dowody, że poglądy dzieci bardziej odzwierciedlają nieuświadomione uprzedzenia rodziców niż ich deklarowane przekonania. Dlatego jedno z najważniejszych działań, które rodzic może podjąć, aby wesprzeć pozytywną relację dziecka z jedzeniem i ciałem, to modelowanie zdrowych postaw we własnym zachowaniu.
Jeśli dieta dziecka stała się bardzo restrykcyjna lub jeśli dziecko nie rozwija się prawidłowo czy nie przybiera na wadze, skonsultuj się z lekarzem rodzinnym.
Opowiedziane Nancy Bostock; rozmowę przeprowadziła Helen Thomson.