Szybki rozwój sztucznej inteligencji stawia przed światem nauki wyzwania, które wymagają natychmiastowej reakcji. Matematyka, jako dziedzina stanowiąca fundament systemów AI, znajduje się w centrum tych przemian. Jim Portegies, matematyk z Politechniki w Eindhoven, ostrzega, że brak odpowiednich regulacji i refleksji nad kierunkiem rozwoju technologii może doprowadzić do nieodwracalnych szkód w strukturze badań naukowych oraz edukacji.
Wyzwania dla integralności nauki
Obecnie obserwujemy niepokojący wzrost liczby publikacji o niskiej jakości, które powstają przy wsparciu chatbotów. Zjawisko to zagraża rzetelności badań, a kontrola nad najpotężniejszymi modelami AI przez duże korporacje technologiczne rodzi ryzyko, że to firmy, a nie naukowcy, będą definiować najważniejsze pytania badawcze. Problem wykracza poza samą matematykę, dotykając kwestii etycznych, takich jak wykorzystanie algorytmów w systemach nadzoru, technologiach wojskowych czy wywoływaniu niepokojów społecznych. Nie bez znaczenia pozostaje również ogromne zapotrzebowanie systemów AI na energię i zasoby wodne, co negatywnie wpływa na środowisko.
W odpowiedzi na te zagrożenia powstała Deklaracja Lejdejska w sprawie Sztucznej Inteligencji i Matematyki, opublikowana 2 czerwca 2026 roku. Dokument ten, zainicjowany przez grupę 16 naukowców po warsztatach w Lejdzie, wzywa społeczność matematyczną do aktywnego kształtowania roli AI w nauce. Do tej pory pod deklaracją podpisało się około 3000 badaczy, co świadczy o rosnącej świadomości problemu, choć zdaniem wielu ekspertów, w tym laureata Medalu Fieldsa Terence’a Tao, debata ta powinna rozpocząć się znacznie wcześniej.
Kluczowe wartości i standardy badawcze
Deklaracja definiuje fundamenty, na których powinna opierać się nowoczesna matematyka w dobie algorytmów. Autorzy dokumentu podkreślają, że integracja AI musi służyć przyspieszaniu procesów badawczych i pogłębianiu wiedzy, a nie zastępowaniu ludzkiej ekspertyzy czy osłabianiu systemu edukacji. Główne zasady, które powinny przyświecać środowisku naukowemu, obejmują:
Odpowiedzialność badaczy
Autorzy deklaracji wskazują na konkretne kroki, które powinni podjąć matematycy, aby chronić integralność swojej pracy. Wymagają one od badaczy dbałości o poprawność wyników, przestrzegania zasad otwartej nauki oraz dostarczania wystarczającej ilości danych, aby umożliwić rzetelną recenzję manuskryptów. Istotnym postulatem jest również utrzymanie ludzkiego autorstwa prac oraz pełne ujawnianie zakresu wykorzystania narzędzi AI w procesie badawczym.
Matematycy muszą działać szybko, aby zapewnić, że integracja sztucznej inteligencji przyniesie korzyści, a nie nieodwracalne szkody.
Ostatecznie to na naukowcach spoczywa odpowiedzialność za podejmowanie świadomych decyzji etycznych dotyczących wyboru narzędzi oraz form współpracy z sektorem przemysłowym. Tylko poprzez aktywne zaangażowanie i jasne określenie standardów, społeczność matematyczna będzie w stanie zachować kontrolę nad przyszłością swojej dziedziny w obliczu dynamicznie zmieniającego się krajobrazu technologicznego.