Brytyjskie placówki badawcze, w tym kluczowe laboratoria fizyczne, stanęły przed egzystencjalnym wyzwaniem. Rada ds. Obiektów Naukowych i Technologicznych (STFC) otrzymała od rządu jasny komunikat: ośrodki muszą w większym stopniu finansować swoją działalność operacyjną z przychodów komercyjnych, w przeciwnym razie grozi im zamknięcie. Sytuacja ta wynika z konieczności załatania luki budżetowej wynoszącej 42 miliony funtów (około 215 milionów złotych) rocznie.
Nowa strategia finansowania nauki
Zmiany w modelu finansowania wpisują się w szerszą reformę brytyjskiej polityki naukowej, która przesuwa akcenty w stronę strategicznych priorytetów rządu, takich jak sztuczna inteligencja, wsparcie biznesu oraz rozwój infrastruktury obliczeniowej. Choć budżet organizacji UK Research and Innovation (UKRI) ma wzrosnąć w nadchodzących latach, środki na badania podstawowe, tzw. „napędzane ciekawością”, pozostaną na niezmienionym poziomie.
W obliczu tych zmian, budżet podstawowy STFC pozostanie zamrożony. Aby pokryć rosnące koszty grantów dla naukowców oraz składki członkowskie w organizacjach międzynarodowych, takich jak CERN, rada musi dokonać głębokich cięć w innych obszarach. Do 2030 roku finansowanie kluczowych obiektów w Harwell, takich jak Diamond Light Source, ISIS Neutron and Muon Source oraz Central Laser Facility, ma zostać ograniczone o 15%, co przekłada się na stratę 28 milionów funtów (około 143 miliony złotych) rocznie.
Skala cięć i redukcja zatrudnienia
Oszczędności dotkną również inne jednostki badawcze. Wydatki na krajowe laboratoria i infrastrukturę, w tym Daresbury Laboratory oraz RAL Space, spadną o 8% (14 milionów funtów, czyli około 72 miliony złotych) do 2030 roku. Najtrudniejsza sytuacja czeka Boulby Underground Laboratory, specjalizujące się w badaniach nad ciemną materią i technologiami kwantowymi, którego roczne finansowanie zostanie zredukowane aż o 40%.
Aby umożliwić placówkom przetrwanie okresu przejściowego, UKRI przyznało STFC jednorazowe wsparcie w wysokości 135 milionów funtów (około 690 milionów złotych) na trzy lata. W tym czasie ośrodki muszą wypracować nowe modele dochodów. Wiąże się to z bolesnymi decyzjami operacyjnymi:
Komercjalizacja jako droga do przetrwania
Kluczowym elementem strategii jest zwiększenie przychodów z działalności przemysłowej. Wiele ośrodków już teraz oferuje komercyjny dostęp do swojej aparatury, jednak obecne wpływy stanowią jedynie niewielki ułamek budżetu. W roku budżetowym 2025–26 STFC pozyskało z usług i sprzedaży towarów 29 milionów funtów (około 148 milionów złotych), co stanowi około 3,5% całkowitego budżetu rady.
Dla porównania, europejskie instytuty badawcze często osiągają wyższe wskaźniki komercjalizacji:
Przykłady z Europy pokazują, że sukces w tej dziedzinie wymaga długofalowego podejścia. Szwajcarski Paul Scherrer Institute od początku swojej działalności budował współpracę z przemysłem, dedykując część infrastruktury, np. linie wiązek rentgenowskich, specjalnie na potrzeby firm farmaceutycznych. Brytyjskie władze liczą, że podobne podejście pozwoli tamtejszym laboratoriom nie tylko przetrwać, ale i skuteczniej wykorzystać potencjał posiadanej technologii w sektorze prywatnym.