Najnowszy systematyczny przegląd literatury opublikowany w czasopiśmie eClinicalMedicine zebrał i przeanalizował dane z 64 badań obejmujących 2,430,177 uczestników z 20 krajów, aby uporządkować dotychczasowe podejścia do podtypów Long COVID i zaproponować praktyczny, ukierunkowany na podtypy model postępowania klinicznego. Badanie identyfikowało powtarzalne wzorce grupowania objawów i proponuje narzędzia, które mają pomóc lekarzom w diagnozie, kwalifikacji do dalszej opieki i dobieraniu bardziej spersonalizowanych terapii.
Dlaczego Long COVID jest trudny do rozpoznania
Long COVID, zgodnie z definicją Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), obejmuje objawy utrzymujące się co najmniej dwa miesiące po pierwotnej infekcji SARS-CoV-2. Choroba charakteryzuje się wyjątkowo dużą heterogenicznością — pacjenci zgłaszają szerokie spektrum dolegliwości: od „mgły mózgowej” i przytłaczającego zmęczenia, przez kołatania serca, po problemy żołądkowo-jelitowe. Brak jednolitego, przejrzystego schematu podziału na podtypy sprawia, że wiele osób otrzymuje standardowe, uogólnione leczenie, które może nie odpowiadać rzeczywistej patologii stojącej za konkretnymi objawami.
Metodyka przeglądu
Przegląd, prowadzony zgodnie z wytycznymi PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses), objął wyszukiwanie literatury w bazach takich jak PubMed, Embase, Web of Science i Google Scholar do 1 października 2025 r. Do analiz włączono jedynie badania, które jawnie grupowały pacjentów lub objawy przy użyciu algorytmów klastrowania, opisowych grupowań lub klasyfikacji eksperckiej. Aby oszacować częstość występowania klastrów objawów w przekrojach narządowych zastosowano metaanalizę ze modelem efektów losowych — podejście uwzględniające wysoką zmienność między badaniami. Dodatkowo zastosowano analizę współwystępowania par objawów (pairwise co‑occurrence), tworząc sieciową mapę tego, które symptomy były łączone razem na poziomie badań.
Co wykazały analizy — główne klasyfikacje i klastery objawów
Do przeglądu zakwalifikowano 64 badania wysokiej jakości — 47 badań kohortowych i 17 przekrojowych — obejmujące łącznie 2,430,177 uczestników z 20 krajów, przy czym większość danych pochodziła ze Stanów Zjednoczonych i Europy. Analizy ujawniły cztery główne podejścia do klasyfikacji pacjentów z Long COVID: grupowanie według współwystępowania objawów (46,9%), klasyfikacja według zajętych układów narządowych (25,0%), podział ze względu na ciężkość choroby oraz klasyfikacje oparte na wskaźnikach klinicznych. Najczęściej raportowane klastry oparte na układach to:
1. Klaster oddechowy
Najczęściej występujący klaster — stwierdzono go u 47% pacjentów (95% CI: 29%–65%).
2. Klaster neurologiczny
Obejmujący zaburzenia poznawcze i sensoryczne — obecny u 31% pacjentów (95% CI: 3%–60%).
3. Klaster żołądkowo‑jelitowy
Zawierający spektrum dolegliwości od przewlekłych problemów trawiennych po zespół jelita drażliwego (IBS) — obserwowany u 28% pacjentów (95% CI: 0%–57%).
4. Klaster zmęczenia
Zmęczenie wyodrębniło się jako „rdzenna” cecha i tworzyło odrębny klaster u 37% przypadków (95% CI: 19%–55%).
Należy podkreślić, że te klastry nie definiują wykluczających się podtypów pacjentów, lecz odzwierciedlają grupowania objawów raportowane w poszczególnych badaniach. Analiza współwystępowania wskazała „zmęczenie” jako centralny węzeł sieci objawów — często współwystępowało z bólem stawów, zaburzeniami poznawczymi oraz dusznością. Silne pary objawów (tzw. dyady) obejmowały występowanie lęku razem z depresją (n = 10 badań) oraz utratę węchu wraz z utratą smaku (n = 10 badań).
Wpływ cech demograficznych
Analiza eksploracyjna sugerowała, że płeć, wiek oraz czynniki takie jak status społeczno‑ekonomiczny i choroby współistniejące mogą modyfikować wzorce grupowania objawów. Przykładowo kobiety wykazywały istotnie większe ryzyko wystąpienia objawów neuropsychiatrycznych i zmęczenia, podczas gdy mężczyźni częściej wykazywali symptomy ze strony układu oddechowego.
Praktyczny model zarządzania ukierunkowany na podtypy
Na podstawie syntezy dostępnych badań autorzy proponują „symptomowo‑zorientowaną” ramę postępowania klinicznego, która ma ułatwić przejście od schematu „jeden rozmiar dla wszystkich” do bardziej precyzyjnego, spersonalizowanego leczenia. Schemat ten sugeruje, aby lekarze pierwszego kontaktu najpierw klasyfikowali pacjentów według współwystępowania objawów, następnie mapowali je na odpowiednie układy narządowe, w razie potrzeby stosowali stratifikację według ciężkości i kierowali pacjentów do specjalistów (np. neurologów, pulmonologów) w celu dalszej diagnostyki i terapii.
Ograniczenia i kierunki dalszych badań
Autorzy zaznaczają, że największym ograniczeniem przeglądu jest znaczna heterogeniczność pierwotnych badań — różnice w wielkości próbek, metodach pomiaru i kryteriach klasyfikacji ograniczają precyzję wniosków. Mimo to synteza dostarcza ważnego punktu wyjścia dla rozwoju medycyny precyzyjnej w Long COVID. Kluczowym następnym krokiem będzie łączenie klinicznych klastrów objawów z danymi biologicznymi, badaniami wieloomicznymi (multi-omics) i badaniami mechanistycznymi, co może ujawnić specyficzne mechanizmy leżące u podstaw poszczególnych podtypów i przybliżyć nas do celowanych terapii.
Podsumowując, przegląd pokazuje, że mimo złożoności i różnorodności objawów Long COVID można wyróżnić powtarzalne wzorce kliniczne, które — zastosowane w praktyce — mogą ułatwić diagnozę, kierowanie pacjentów na właściwe konsultacje i stopniowe wdrażanie bardziej spersonalizowanych strategii leczenia.