Badanie przedkliniczne ujawniło nową terapię genową, która celuje w ośrodki bólu w mózgu, jednocześnie eliminując ryzyko uzależnienia związanego z leczeniem opioidami — przełom, który może dać nadzieję ponad 50 milionom Amerykanów żyjących z przewlekłym bólem.
Przewlekły ból często opisuje się jako radio z przykręconym na stałe maksymalnym poziomem głośności: bez względu na podjęte działania szum nie ustaje. Leki opioidowe, takie jak morfina, działają jak pokrętło zmniejszające głośność, lecz wpływają też na inne obszary mózgu, co może prowadzić do niebezpiecznych skutków ubocznych, w tym uzależnienia. Zespół badawczy z Perelman School of Medicine i School of Nursing Uniwersytetu Pensylwanii, we współpracy z naukowcami z Carnegie Mellon University i Stanford University, opublikował wyniki w czasopiśmie Nature, opisując podejście mające „przykręcać” wyłącznie sygnały bólowe, pozostawiając resztę funkcji mózgu nietkniętą.
Jak działa terapia: selektywne wyłączanie obwodów bólowych
Naukowcy zaczęli od obrazowania komórek mózgowych pełniących rolę „czujników” bólu, co pozwoliło im lepiej zrozumieć mechanizmy, dzięki którym morfina łagodzi cierpienie. Na tej podstawie zbudowali platformę behawioralną opartą na modelu myszy i sterowaną sztuczną inteligencją (AI), która śledzi naturalne zachowania zwierząt, tworzy odczyt poziomu bólu i ocenia, jaka interwencja jest potrzebna do jego złagodzenia.
Ten odczyt posłużył jako rodzaj mapy, umożliwiającej zaprojektowanie ukierunkowanej terapii genowej naśladującej korzystne działanie morfiny, ale unikającej jej właściwości uzależniających. Terapia dostarcza „wyłącznik” specyficzny dla odczuwania bólu w mózgu: po aktywacji zapewnia trwałą ulgę bez wpływu na normalne odczuwanie czy uruchamianie układów nagrody, które mogą prowadzić do uzależnienia.
„Naszym celem było zmniejszenie bólu przy jednoczesnym ograniczeniu lub wyeliminowaniu ryzyka uzależnienia i niebezpiecznych skutków ubocznych. Poprzez celowanie w precyzyjne obwody mózgowe, na które działa morfina, wierzymy, że to pierwszy krok ku nowym metodom łagodzenia bólu dla osób, których życie burzy przewlekły ból.”
Gregory Corder, PhD, współautor i adiunkt w Katedrze Psychiatrii i Neurologii na Uniwersytecie Pensylwanii
Platforma AI jako plan działania dla leków przeciwbólowych bez ryzyka uzależnienia
Badaczom udało się połączyć dane z obrazowania komórek bólowych z analizą zachowań zwierząt, co umożliwiło skonstruowanie precyzyjnego modelu działania leku: nie ogólnego tłumienia działalności mózgu, lecz selektywnego hamowania tych obwodów, które odpowiadają za odczuwanie bólu. Dzięki temu powstał koncept „medykamentu obwodowo-specyficznego” — terapii działającej jedynie tam, gdzie jest potrzebna, bez włączania ścieżek nagrody odpowiedzialnych za uzależnienie.
Znaczenie społeczno-zdrowotne i następne kroki
Wyniki są owocem ponad sześciu lat badań finansowanych przez nagrodę NIH New Innovator Award, która umożliwiła badanie mechanizmów przewlekłego bólu. Ich znaczenie jest szczególnie oczywiste w obliczu epidemii związanej z używaniem substancji psychoaktywnych: w 2019 roku przypisano użyciu narkotyków 600 000 zgonów, z czego 80% związanych było z opioidami. W badaniu Pew z 2025 roku niemal połowa mieszkańców Filadelfii zgłosiła, że zna kogoś z zaburzeniem używania opioidów, a jedna trzecia zna osobę, która zmarła wskutek przedawkowania.
Przewlekły ból dotyka około 50 milionów Amerykanów i generuje koszty bezpośrednie i pośrednie sięgające ponad 635 milionów dolarów rocznie (co przekłada się na około 2,7–2,8 mld zł), obejmujące wydatki medyczne oraz straty związane z utratą produktywności. Jeśli wyniki potwierdzą się w dalszych badaniach i w badaniach klinicznych, nowa terapia mogłaby złagodzić tę „cichą epidemię” bez pogłębiania kryzysu opioidowego.
Zespół planuje dalsze prace z Michaelem Plattem, PhD, Jamesem S. Riepe University Professor, profesorem neurologii i psychologii, jako kroku w kierunku potencjalnych badań klinicznych. „Droga od odkrycia do wdrożenia jest długa, a to mocny pierwszy krok — jako naukowiec i członek rodziny osób dotkniętych przewlekłym bólem, możliwość ulżenia cierpieniu bez zasilania kryzysu opioidowego jest ekscytująca” — powiedział Platt.
Artykuł źródłowy: Oswell, C. S., et al. (2026). Mimicking opioid analgesia in cortical pain circuits. Nature. doi: 10.1038/s41586-025-09908-w. https://www.nature.com/articles/s41586-025-09908-w
