Nowe spojrzenie na nabiał i ryzyko demencji
W długoterminowym badaniu prowadzonym w Szwecji badacze wykazali, że różne produkty mleczne mogą mieć odmienne związki z ryzykiem demencji. Najbardziej zaskakujące było skojarzenie spożycia tłustych serów i śmietany z niższym ryzykiem rozwoju demencji w porównaniu z niskotłuszczowymi wariantami tych produktów.
Dlaczego to ważne
Demencja stanowi rosnące wyzwanie zdrowia publicznego — liczba nowych przypadków rośnie wraz ze starzeniem się populacji, a prognozy przewidują potrojenie zachorowań do 2050 r. Wobec braku skutecznych terapii, strategiom zapobiegania poświęca się dużą uwagę, w tym modyfikacji stylu życia i diety. Dotychczasowe badania dotyczące wpływu nabiału na zdrowie mózgu dawały sprzeczne wyniki; nowe dowody sugerują, że istotne może być nie tylko czy jemy nabiał, ale jaki konkretnie produkt oraz jaka jego zawartość tłuszczu.
Jak przeprowadzono badanie
Analiza opiera się na danych z prospektywnego badania Malmö Diet and Cancer (MDC), do którego w latach 1991–1996 włączono osoby w wieku 45–73 lat zamieszkałe w Malmö w Szwecji. Na początku badania oceny nawyków żywieniowych dokonywano za pomocą zestawu uzupełniających się narzędzi: 7‑dniowego dzienniczka żywieniowego, półilościowego kwestionariusza częstotliwości spożycia (FFQ) oraz szczegółowego wywiadu dietetycznego. Produkty mleczne pogrupowano w cztery kategorie — mleko, produkty fermentowane mleczne, sery oraz śmietana — i dodatkowo rozdzielono według zawartości tłuszczu; spożycie wyrażono w gramach na dzień.
Przebieg obserwacji i sposób analizy
Uczestników śledzono od momentu włączenia do badania do rozpoznania demencji, śmierci, emigracji lub końca obserwacji w grudniu 2020 r., a mediana czasu obserwacji wyniosła około 25 lat. Głównym punktem końcowym była demencja o dowolnej przyczynie; analizowano także podtypy — chorobę Alzheimera (AD) i demencję naczyniową (VaD). Rozpoznania pozyskiwano z rejestru krajowego przy użyciu kodów ICD, a analizy podtypów ograniczono do klinicznie potwierdzonych przypadków do 2014 r. Związek między spożyciem produktów mlecznych a ryzykiem demencji oszacowano za pomocą modeli proporcjonalnych hazardów Coxa, przedstawiając hazard ratio (HR) z 95% przedziałami ufności i kontrolując wyniki pod kątem czynników demograficznych, stylu życia, BMI, czynników sercowo‑metabolicznych, ogólnej jakości diety oraz spożycia innych produktów mlecznych. Badano też modyfikację efektu przez genotyp APOE ε4.
Kim byli uczestnicy i jakie wyniki odnotowano
Do analizy włączono 27 670 osób (średni wiek na początku badania 58 lat), z czego 61% stanowili mężczyźni. W trakcie obserwacji zidentyfikowano 3 208 przypadków demencji o dowolnej przyczynie. Osoby konsumujące najwięcej tłustych serów i śmietany miały na początku badania niższe BMI, wyższe wykształcenie oraz mniej chorób kardiometabolicznych, co wskazuje na różnice w profilu zdrowotnym i stylu życia między grupami.
Główne wyniki dotyczące ryzyka
Po uwzględnieniu wielu czynników ryzyka zaobserwowano, że uczestnicy spożywający najwięcej tłustego sera (≥50 g/dzień) mieli o 13% niższe ryzyko demencji o dowolnej przyczynie w porównaniu z osobami jedzącymi najmniej takiego sera (≤15 g/dzień) — HR 0,87 (95% CI 0,78–0,97). Spożycie tłustej śmietany na poziomie ≥20 g/dzień wiązało się z 16% niższym ryzykiem demencji w porównaniu z osobami, które jej nie spożywały — HR 0,84 (95% CI 0,72–0,98). Analizy dawka‑odpowiedź sugerowały w dużej mierze liniowe odwrotne zależności.
Podtypy demencji, genetyka i analizy zamiany produktów
W analizach podtypów demonstrowano najsilniejsze odwrotne skojarzenia między spożyciem tłustego sera a demencją naczyniową (VaD). Spożycie tłustej śmietany w modelach ciągłych było odwrotnie związane zarówno z AD, jak i VaD. Produkty mleczne o niskiej zawartości tłuszczu — w tym niskotłuszczowe sery, niskotłuszczowa śmietana, mleko, produkty fermentowane oraz masło — nie wykazywały istotnych skojarzeń z całkowitym ryzykiem demencji. Wyjątkiem było wysokie spożycie masła (≥40 g/dzień), które w analizach podtypów korelowało ze zwiększonym ryzykiem choroby Alzheimera.
Analizy genetyczne ujawniły, że odwrotne skojarzenie między spożyciem tłustego sera a AD występowało wyłącznie u osób nieposiadających allelu APOE ε4. Nie stwierdzono istotnych interakcji z wiekiem, płcią, poziomem wykształcenia ani ogólną jakością diety. Modele zamiany dietetycznej sugerowały, że zastąpienie tłustego sera lub śmietany przetworzonym mięsem lub czerwonym mięsem o wysokiej zawartości tłuszczu wiązało się z wyższym ryzykiem demencji; autorzy zaznaczają jednak, że są to statystyczne porównania żywieniowe, które mogą odzwierciedlać szersze wzorce żywieniowe, a nie rzeczywiste, pojedyncze zamiany produktów.
Robustność wyników i ograniczenia
Analizy wrażliwości generalnie potwierdzały główne obserwacje, choć związki były słabsze wśród osób deklarujących stabilne nawyki żywieniowe w czasie. Najważniejszym ograniczeniem pozostaje obserwacyjny charakter badania — nie pozwala on na wyciąganie pewnych wniosków o przyczynowości. Różnice w profilu zdrowotnym konsumentów poszczególnych produktów oraz możliwość pozostałych czynników zakłócających zawsze trzeba brać pod uwagę.
Co to oznacza dla zdrowia publicznego
W dużej, długoterminowej kohorcie szwedzkiej wyższe spożycie tłustych serów i śmietany było związane z niższym ryzykiem demencji, zwłaszcza demencji naczyniowej, podczas gdy produkty niskotłuszczowe nie wykazywały wyraźnych powiązań. Wyniki podważają prostą tezę, że zawartość tłuszczu w nabiale jest jedynym czynnikiem wpływającym na zdrowie mózgu. Jednocześnie autorzy podkreślają ostrożność — obserwacje te nie stanowią podstawy do zmiany rekomendacji dietetycznych bez potwierdzenia w badaniach randomizowanych lub pracach ujawniających mechanizmy biologiczne.
Źródło: Du Y., Borné Y., Samuelsson J., Glans I., Hu X., Nägga K., Palmqvist S., Hansson O., Sonestedt E. (2026). High- and low-fat dairy consumption and long-term risk of dementia. Neurology, 106(2). DOI: 10.1212/WNL.0000000000214343.
