Przez większość lat 80. i 90. zagadnienia dotyczące makroprzestrzennego zagospodarowania pozostawały w gestii poszczególnych państw członkowskich Unii Europejskiej. Zmiana nastąpiła wraz z doktryną Delorsa, która uwrażliwiła na znaczenie wymiaru przestrzennego w polityce UE. W latach 1994–1999 państwa członkowskie podjęły prace nad Europejską Perspektywą Rozwoju Przestrzennego (ESDP). Dokument ten, opracowany i przyjęty w 1999 roku przez ministrów odpowiedzialnych za politykę przestrzenną, miał stworzyć ramy dla długofalowego planowania przestrzennego na poziomie europejskim.
ESDP miała charakter prospektywny: prezentowała historyczne procesy kształtowania przestrzeni i wskazywała długookresowe kierunki rozwoju terytorialnego, odnosząc je do stanu 15 „starych” państw członkowskich. Dokument powstał jeszcze przed rozszerzeniem UE o dziesięć nowych krajów, a kraje kandydujące zostały uwzględnione jedynie ogólnie, bez reprezentacji personalnej w pracach. Przyjęcie ESDP zostało sfinalizowane podczas szczytu w Poczdamie w drugiej połowie 1999 roku, w trakcie niemieckiej prezydencji.
ESDP miała na celu wyznaczenie długofalowej wizji rozwoju przestrzeni europejskiej, ze szczególnym naciskiem na projekty sprzyjające tworzeniu spójnej przestrzeni krajów o podobnych uwarunkowaniach kulturowych. W praktyce rozszerzenie Unii zmodyfikowało możliwości jej wdrożenia, a ambicje prowadzenia scentralizowanej polityki przestrzennej zostały odsunięte. Mimo to debata wokół ESDP wprowadziła wymiar terytorialny do późniejszej polityki spójności i przyczyniła się do inicjatyw dotyczących obszarów miejskich i wiejskich, a także do ramowych wytycznych odnoszących się do środowiska zurbanizowanego, jak koncept Nowego Europejskiego Bauhausu.
Wraz z przyjęciem ESDP powołano European Spatial Planning Observation Network (ESPON) — sieć, która stworzyła cenny zasób wiedzy o strukturach funkcjonalno-przestrzennych Europy oraz o efektywności polityk terytorialnych. W efekcie rosnącego zainteresowania wymiarem przestrzennym, spójność terytorialna została formalnie wpisana obok spójności ekonomicznej i społecznej do celów UE w Traktacie z Lizbony z 2009 roku. W kolejnych latach powstały trzy dokumenty określane jako Agendy Terytorialne UE (2007, 2011, 2020), ale miały one głównie charakter postulatów — brakowało w nich długookresowej, wspólnej wizji i precyzyjnych rekomendacji porównywalnych z ESDP.
Minęło 25 lat od przyjęcia ESDP i wiele elementów wpływających na kształtowanie przestrzeni uległo zasadniczym zmianom. Nowe wyzwania obejmują intensyfikację skutków zmian klimatu, rozmieszczenie i dystrybucję odnawialnych źródeł energii, przekształcenia w geografiach regionów przemysłowych na skutek rozwoju zielonej gospodarki, demograficzne spadki i wyludnianie peryferii oraz duże ruchy migracyjne. Do tego dochodzą zmiany geopolityczne i bezpieczeństwa — m.in. wojna w Ukrainie oraz poszerzające się NATO — które wpływają na sposób postrzegania i zarządzania przestrzenią.
Równie ważne są procesy cyfryzacji gospodarki, które choć niedawno niedoceniane, dziś wywierają realny wpływ na funkcjonowanie przestrzeni i decyzje osiedleńcze. Zagrożenia klimatyczne przynoszą wymierne skutki ekonomiczne i społeczne, a zróżnicowania rozwojowe pogłębiają się wewnątrz regionów, bardziej niż między państwami. Coraz wyraźniej widać, że ponadnarodowy charakter wyzwań przestrzennych wymaga zintegrowanej, długookresowej polityki przestrzennej Europy, mogącej wydłużyć horyzont decyzyjny polityk średniookresowych i służyć jako drogowskaz dla państw członkowskich oraz kandydatów do UE.
Wiele państw posiada własne narodowe koncepcje zagospodarowania przestrzennego. Nowa generacja ESDP mogłaby pełnić rolę dokumentu integrującego te opracowania, opierając się na wspólnej wizji europejskiej przestrzeni i zestawie kluczowych zasad realizacyjnych. Taki dokument miałby charakter sprawczy w różnych skalach — od lokalnej po ponadnarodową — i wspierałby realizację traktatowego celu UE, jakim jest spójność terytorialna.
Dotychczasowe polityki sektorowe — klimatyczna, środowiskowa, transportowa, energetyczna i inne — nie wykazują wystarczającej spójności bez jasnej, wspólnej wizji gospodarowania przestrzenią jako dobrem wspólnotowym. Wyniki badań ESPON nie są w pełni wykorzystywane przy formułowaniu polityki spójności. W kontekście nadchodzącej polskiej prezydencji w Radzie UE (od stycznia 2025 r.) Polska powinna rozważyć inicjatywę przygotowania nowej ESDP uwzględniającej dotychczasowy dorobek, zdobyte doświadczenia i nową wiedzę — dokument ten może mieć istotne znaczenie dla przyszłości Europy.
Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN w podsumowaniu formułuje postulaty dotyczące dalszych działań strategicznych. Proponowane kroki to:
- podjęcie przez międzynarodowy zespół ekspertów prac nad nowym dokumentem następcy ESDP z 1999 roku, uwzględniającym zachodzące procesy oraz antycypującym przyszłe wyzwania i możliwe zewnętrzne szoki;
- zwiększenie wykorzystania wyników programów ESPON jako podstawy dla przyszłych polityk UE, w szczególności polityki spójności;
- stymulowanie pozytywnych zmian we współpracy transgranicznej oraz w zagospodarowaniu przestrzennym obszarów morskich;
- zaangażowanie władz krajowych i samorządowych Polski w promocję tych idei podczas polskiej prezydencji w UE w pierwszej połowie 2025 roku.
Pełny apel Komitetu można pobrać w formacie PDF: Pobierz Apel.